Mało kto dziś zatrzymuje się przy tym niepozornym pomniku stojącym obok Zarządu Wodnego nad Nettą. Codziennie mijają go mieszkańcy i przechodnie, często bez refleksji, nie zdając sobie sprawy, że właśnie tutaj, 22 czerwca 1941 roku, rozegrała się jedna z największych tragedii w dziejach Augustowa. Tylko nieliczni pamiętają, że w barakach dawnego aresztu NKWD życie straciły dziesiątki więźniów – w tym kobiety i dziecko.
Po agresji Związku Sowieckiego na Polskę we wrześniu 1939 roku Augustów znalazł się pod okupacją sowiecką. W budynkach Zarządu Wodnego, obok mostu na rzece Netcie (dzisiejsza ul. 29 Listopada), urządzono areszt NKWD. Składał się on z drewnianych baraków zbudowanych z rozebranych leśniczówek. Trafiali tam mieszkańcy regionu – od podejrzanych o działalność konspiracyjną, po zwykłych ludzi, których „winą” było nielegalne przekroczenie granicy.
22 czerwca 1941 – dzień tragedii Kiedy Niemcy zaatakowali Związek Sowiecki, oddziały NKWD rozpoczęły masową likwidację więzień znajdujących się na zapleczu frontu. W Augustowie rozkaz miał wydać mjr G. K. Zdornoj. W areszcie przy Zarządzie Wodnym przebywało wówczas 39 osób. Najpierw rozstrzelano Bronisława Guzika, a następnie enkawudziści przechodzili od celi do celi, mordując więźniów strzałami z bliska. Zginęło około 30–34 osób – w tym kobiety oraz 10-letni Marian Jurewicz, uwięziony za nielegalne przekroczenie granicy. Kilku rannych cudem przeżyło masakrę, odzyskując wolność dopiero po odwrocie Sowietów.
Pochówek i pamięć ofiar Zamordowanych pochowano naprędce w zbiorowej mogile tuż obok aresztu, już w czerwcu 1941 roku. Ich szczątki spoczywają tam do dziś – nigdy nie przeprowadzono ekshumacji ani przeniesienia. Dopiero w 1993 roku, po dziesięcioleciach milczenia w czasach PRL, w miejscu dawnego aresztu ustawiono skromny pomnik, który upamiętnia ofiary masakry. Nie jest to klasyczny nagrobek, lecz znak pamięci, wskazujący, że ziemia pod nim kryje szczątki pomordowanych.
Część większej tragedii Masakra w Augustowie była fragmentem szerszej fali mordów NKWD, które latem 1941 roku pochłonęły dziesiątki tysięcy więźniów w zachodnich obwodach ZSRR i na Kresach II Rzeczypospolitej. Był to dramat wpisany w losy tysięcy Polaków, ale dla Augustowa – wydarzenie szczególne, bo związane z sercem miasta.
Fakty w skrócie
Miejsce: areszt NKWD przy Zarządzie Wodnym, ul. 29 Listopada (nad Nettą, przy moście)
Data: 22 czerwca 1941 r.
Sprawcy: Wojska Ochrony Pogranicza NKWD
Ofiary: ok. 30-34 osób, w tym kobiety i 10-letni Marian Jurewicz
Pochówek: wspólna mogiła z 1941 r., szczątki ofiar spoczywają tam do dziś
Upamiętnienie: pomnik odsłonięty w 1993 r.
Tekst jest częścią cyklu „Cienie historii Augustowa”, publikowanego na łamach portalu Augustów pod lupą. To seria artykułów przypominających dramatyczne wydarzenia z przeszłości naszego miasta.
